Google

Ιστορία

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΧΑΛΚΗΣ

(Απόσπασμα από το υπό έκδοση βιβλίο του Στυλιανού Τσιλιάκου)
«Η Χάλκη μέσα στους αιώνες»

Η Χάλκη είναι ένα χωριό νοτιοανατολικά της Λάρισας από την οποία απέχει 16 χιλιόμετρα. Βρίσκεται ανάμεσα από δύο παράλληλες αρτηρίες και σε απόσταση περίπου 5 χιλιoμέτρων από την κάθε μία: της παλαιάς εθνικής οδού Λάρισας-Βόλου και της νέας εθνικής οδού Αθηνών- Θεσσαλονίκης.

ΝΕΟΛΙΘΙΚΗ  ΕΠΟΧΗ

Η ιστορία της περιοχής, όπου είναι κτισμένο το χωριό, ξεκινά από πολύ μακριά. Από τις επιφανειακές έρευνες των αρχαιολόγων και τα αξιολογηθέντα ευρήματα προκύπτει ότι η ζωή άρχισε πριν από 7000 χρόνια, τη νεολιθική εποχή. Είναι η περίοδος κατά τη διάρκεια της οποίας παρουσιάζεται η πρώτη προσπάθεια του ανθρώπου να κατοικήσει με άλλους ομοίους του δημιουργώντας μόνιμους οικισμούς,  να αναπτύξει τη γεωργία καλλιεργώντας δημητριακά και την κτηνοτροφία εξημερώνοντας ζώα, τα οποία χρησιμοποιούσε για τη διατροφή του και την ενδυμασία του.

Οι προϊστορικοί άνθρωποι, για τη δημιουργία των μόνιμων οικισμών, χρησιμοποιούσαν τις εύφορες πεδιάδες κοντά σε πηγές ή λίμνες, οι οποίες προσφέρονταν περισσότερο για την ανάπτυξη της γεωργίας και κτηνοτροφίας και σε υψόμετρο έως 200 μέτρα. Οι θέσεις αυτές είναι σήμερα γνωστές, ιδίως στη Θεσσαλία, ως «μαγούλες».

Από τις ανασκαφές των αρχαιολόγων στην περιοχή της Χάλκης προκύπτει ότι γύρω της υπήρξαν εννιά, τουλάχιστον, οικισμοί της αρχαιότερης, μέσης και νεότερης νεολιθικής εποχής (5800-2800/2700 π.Χ.), της χαλκοκρατίας (2800/2700-1600 π.Χ.) και της μυκηναϊκής εποχής (1600-1100 π.Χ.). Τα αξιολογηθέντα ευρήματα ήταν: τμήματα μαρμάρινων και πήλινων σχηματοποιημένων ειδωλίων (ομοιώματα ανθρώπων, ζώων, φυτών κ.τ.λ.), κεφάλι πήλινου ειδωλίου με χαρακτηριστική κόμμωση, αγγεία με γραπτές διακοσμήσεις, λίθινες χάντρες-κοσμήματα με οπές ανάρτησης, λίθινες σφραγίδες, λίθινοι πελέκεις, αξίνες, σφαιρικοί τρίφτες, πήλινα βλήματα, σφενδόνες κ.ά.

ΙΣΤΟΡΙΚΟΙ ΧΡΟΝΟΙ

Και ενώ στη νεολιθική εποχή έχουμε αρκετούς οικισμούς, στους ιστορικούς χρόνους η ζωή συνεχίστηκε σε δύο μόνο μαγούλες: στη μαγούλα Βραστήρας της περιοχής Κομψάδια και στη μαγούλα Βαρκό. Στις θέσεις αυτές βρέθηκαν κατά καιρούς κιβωτιόσχημοι τάφοι και αγγεία διαφόρων σχημάτων της κλασικής εποχής (5ος – 4ος αιώνα π.Χ.). Η κατοίκηση της μαγούλας Βαρκό, κατά την κλασική εποχή, επιβεβαιώνεται και από το Σουηδό περιηγητή Ιάκωβο Βγέρνστωλ, ο οποίος έγραψε τα εξής:2

Στις 17 του Μάρτη 1779 άφησα το Βόλο και έχοντας συνοδεία το γενίτσαρό μου συνέχισα το ταξίδι μου σχεδόν πάντα κατά το βοριά. Κοντά στο ελληνικό χωριό Μαϊμουλάρ είδαμε σπασμένα κομμάτια από αρχαίους ραβδωτούς κίονες. Είμαι βέβαιος ότι εκεί πρέπει να βρίσκονται και αρχαίες ελληνικές επιγραφές, μόνο να θέλει κανείς να κάμει τον κόπο και να διαθέσει χρόνο για να τις αναζητήσει.

Από τη θέση αυτή, μάλλον, προήλθε και μία μικρή στήλη, η οποία βρέθηκε το 1988 κατά τη διαμόρφωση του προαύλειου χώρου της παλαιάς εκκλησίας του Αγίου Αθανασίου και περιήλθε στη συνέχεια στην Αρχαιολογική Υπηρεσία. Η στήλη φωτογραφήθηκε αμέσως μετά την εύρεσή της και τα πρώτα στοιχεία που έδωσε ο ιστορικός κ. Κώστας Σπανός, ο οποίος βρέθηκε σε μία εκδήλωση του χωριού και εξέτασε τη στήλη, ήταν:

«Διαστάσεις πλάκας: ύψος 0,42 μέτρα, πλάτος 0,34 μέτρα, πάχος 0,065 μέτρα. Ναϊσχόσκημη ενεπίγραφη στήλη. Εντελώς αποκεκρομένος ο δεξιός κίονας καθώς και τμήματα των ακρωτηρίων. Ανάγλυφη  παράσταση δε σώζεται. Πιθανώς  υπήρχε παράσταση γραπτή. Η επιγραφή ΑΓΑΘΟC ΘΕΟC είναι μεταγενέστερη της αρχικής χρήσης. Τα γράμματα είναι και προρωμαϊκά  και ρωμαϊκά. Για την ώρα η στήλη είναι αχρονολόγητη».

ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ

Κατά τη βυζαντινή περίοδο, σύμφωνα με τα ευρήματα, η ζωή συνεχίστηκε μόνο στη μαγούλα του Τουρκοπήγαδου, ενάμισι χλμ. βόρεια-βορειοδυτικά του χωριού, έως τα μέσα του 14ου αιώνα. Οι συνεχείς επιδρομές, όμως, διαφόρων ξένων λαών στην εύφορη πεδιάδα της Λάρισας και οι λεηλασίες των οικισμών ανάγκασαν τους κατοίκους να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους και να καταφύγουν σε πιο ασφαλείς περιοχές, κυρίως ορεινές, για να γλιτώσουν. Έτσι, ο βυζαντινός οικισμός στο Τουρκοπήγαδο εγκαταλείφθηκε οριστικά από τους κατοίκους του.

ΟΘΩΜΑΝΙΚΗ ΚΑΤΟΧΗ

Στις αρχές του 15ου αιώνα η Θεσσαλία κατακτήθηκε οριστικά από τους Οθωμανούς. Οι Οθωμανοί, στις εγκατελειμένες τεράστιες πεδινές εκτάσεις,  εγκατέστησαν δικούς τους πληθυσμούς, τους Γιουρούκους. Οι πρώτοι Οθωμανοί κάτοικοι, σύμφωνα με τα αρχαιολογικά ευρήματα, εγκαταστάθηκαν στον εγκατελειμένο  βυζαντινό οικισμό του Τουρκοπήγαδου και αργότερα στη θέση της σημερινής Χάλκης. Ο οθωμανικός οικισμός κτίστηκε μετά το 1455 και πήρε το όνομα Μοϊμουλάρ (λαρ στα τούρκικα σημαίνει χωριό). Ήταν «κυριωνύμιο», δηλαδή ιδιοκτησία ενός Οθωμανού που ονομαζόταν Μουιμούλ. Για τους Έλληνες κατοίκους του οικισμού, αργότερα, η προφορά του ήταν δύσκολη. Έτσι ονομάστηκε Μαϊμουλάρ και τελικά Μαϊμούλι.3 Αρχικά ο πληθυσμός του οικισμού ήταν τούρκικος. Με τη πάροδο του χρόνου, όμως, εγκαταστάθηκαν και Έλληνες και έτσι ο πληθυσμός έγινε μικτός.

Οι Έλληνες κάτοικοι του οικισμού στη διάρκεια της οθωμανικής κατοχής πέρασαν τα πάνδεινα. Εκτός από τους δυσβάστακτους φόρους που πλήρωναν στους δυνάστες τους, είχαν να αντιμετωπίσουν πάρα πολλές αρρώστιες αλλά και τις ληστρικές επιδρομές των Αρβανιτών. Η κατάσταση αυτή είχε ως αποτέλεσμα τη σταδιακή μείωση του πληθυσμού. Ο οικισμός του Μαϊμουλίου πρέπει να ερημώθηκε σχεδόν από κατοίκους από τη μεγάλη πανώλη, η οποία θέρισε την πεδινή Θεσσαλία τη δεκαετία του 1790. Ο μπέης του Μαϊμουλίου έφερε τότε στον οικισμό, από τα ορεινά διαμερίσματα της περιοχής, χριστιανούς καλλιεργητές για τα κτήματά του. Από αυτούς άλλοι ήταν «κολίγοι», δηλαδή καλλιεργητές των κτημάτων του μπέη και άλλοι «παρακεντέδες», δηλαδή ακτήμονες εργάτες της γης και ελεύθεροι επαγγελματίες.

Για την περίοδο της οθωμανικής κατοχής οι πρώτες γραπτές μαρτυρίες έρχονται μετά την εγκατάσταση των νέων κατοίκων στον οικισμό. Συγκεκριμένα, στα 1805, το όνομα του οικισμού μνημονεύεται από τον Άγγλο περιηγητή William Gell κατά την περιήγησή του από το Βόλο στη Λάρισα:4

Φθάνουμε στο χωριό Μουιμούς ή Μουιμούρι (Μαϊμούλι) με μία αγορά ή πλατεία και πολλά πηγάδια. Διασχίζουμε τη γέφυρα ενός ρέματος (Γκοσμπασανιώτης), τα νερά του οποίου χύνονται στη λίμνη Βοιβηίδα στα δεξιά.

Ο Ιταλός ζωγράφος – περιηγητής Simone Pomardi, κατά την περιοδεία του στην Ελλάδα το 1806, έγραψε τα εξής:5

Κατευθυνόμενοι από Βελεστίνο προς τη Λάρισα, λίγο πριν από το μεσημέρι, φτάσαμε στο Μοϊμούς (Μαϊμούλι). Στο χωριό αυτό, καθώς είναι πολύ μακριά από τα βουνά, τα σπίτια είναι κτισμένα με πλιθιά, λάσπη αποξηραμένη στον ήλιο. Γύρω από τον οικισμό υπήρχαν σωροί από αυτά που θα ονομάσω πλίθινα τούβλα, τα οποία χρησιμοποιούνταν για τις συγκεκριμένες ανάγκες…

Στα 1815 ο Μηλιώτης Αργύρης Φιλιππίδης, στο έργο του «Μερική Γεωγραφία», έγραψε τα εξής:6

Δεξιά του Σαανλάρ (Μόδεστον), έως μία ώρα είναι το χωριό Μαϊμούλι, εις την άκρη του ποταμού. Έχει έως σαράντα σπίτια χριστιανικά. Υπόκειται και αυτό εις τη Λάρισα, εις τα εκκλησιαστικά από τον Δημητριάδος. Εδώ έχει ένα κονάκι μεγάλο, όπου κάθεται ο αγάς τους χρονικώς. Κάμνουν σιτάρι, κριθάρι και βαμβάκι και άλλα. Εδώ το σιτάρι γίνεται λαμπρόν. Έχει και εδώ εκκλησιά ως και τα άλλα χωριά.

Ο συγγραφέας αναφέρεται στην παλαιά εκκλησία του Αγίου Αθανασίου, η οποία κτίστηκε και αυτή με την εγκατάσταση των νέων κατοίκων. Γύρω στα 1863 ο ναός κάηκε από απροσεξία. Ο νέος ναός θεμελιώθηκε στις 24 Νοεμβρίου του 1864, σύμφωνα με επιγραφή σε αναμνηστική πλάκα στην είσοδό του, στο κέντρο του χωριού αυτή τη φορά, και αποπερατώθηκε γύρω στα 1870.

Την τελευταία αυτή περίοδο της οθωμανικής κατοχής δημιουργήθηκε στο Μαϊμούλι και η πολυάριθμη τάξη των αγωγιατών, οι οποίοι διακινούσαν τα προϊόντα του χωριού, αλλά και των γύρω χωριών, προς το λιμάνι του Βόλου. Για το θέμα αυτό έχουμε και τη μαρτυρία του τότε μητροπολίτη της Δημητριάδος Δωρόθεου Σχολάριου, ο οποίος το 1879, στο βιβλίο του «Έργα και Ημέραι», έγραψε τα εξής:7

Το Μαϊμούλι είναι χωριό τσιφλίκι, το οποίο απέχει δύο ώρες από τη Λάρισα, εννιά από το Βόλο και πεντέμισι από την Αγιά. Έχει 160 οικογένειες με 800 κατοίκους, οι οποίοι είναι γεωργοί, σιτέμποροι και αγωγιάτες. Έχει μία εκκλησία, τον Άγιο Αθανάσιο,και ένα αλληλοδιδακτικό σχολείο.

Από το κείμενο αυτό φαίνεται ακόμα ότι, παρά την κυριαρχία του αγά, οι κάτοικοι του χωριού συνεχώς αυξάνονταν, έβγαζαν χρήματα και συντηρούσαν και σχολείο, για να μάθουν τα παιδιά τους γράμματα.

ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ

Το 1881 απελευθερώθηκε η Θεσσαλία και το 1883 ιδρύθηκαν οι πρώτοι δήμοι, οι οποίοι λειτούργησαν έως το 1912. Οι δήμοι αυτοί αποτελούσαν συγκροτήματα οικισμών και πήραν ονόματα αρχαίων τόπων, βουνών, ποταμών κ.ά. Ένας από τους δήμους αυτούς ήταν και ο Δήμος Ογχήστου, ο οποίος πήρε το όνομά του από τον αρχαίο ποταμό Ογχηστό (Γκοσμπασανιώτη) και απαρτίστηκε από 7 οικισμούς με έδρα το Μαϊμούλι. Οι 7 οικισμοί του δήμου, με συνολικό πληθυσμό 1183 κατοίκων, ήταν: Μαϊμούλι – Χάλκη, Σαρχανλάρ – Μόδεστος, Τσουλάρια – Μελία, Μπεχτσιλέρ – Μοσχοχώρι, Σάρκουλο – Αναγέννηση, Καπατσιλάρ (διαλύθηκε) και Σουφλάρ – Κυπαρίσσια.8

Η απελευθέρωση της Θεσσαλίας από τους Τούρκους βρήκε τους Θεσσαλούς αγρότες με νέο γαιοκτησικό καθεστώς, το οποίο σηματοδότησε περιορισμό των δικαιωμάτων τους ως καλλιεργητών και περαιτέρω επιδείνωση της θέσης τους. Η αναπόφευκτη σύγκρουση των νέων τσιφλικάδων, Ελλήνων αυτή τη φορά, και κολίγων συγκλόνισε την κοινωνική ζωή της Θεσσαλίας στις δύο τελευταίες δεκαετίες ρου 19ου αιώνα. Με την αυγή, όμως, του 20ου αιώνα οι αγρότες άρχισαν να οργανώνονται με κύριο αίτημα την απαλλοτρίωση των τσιφλικιών και τη διανομή τους στους κολίγους

Τo Μαϊμούλι, ως πρωτεύουσα του δήμου Ογχήστου, υπήρξε ένα από τα κέντρα των αγροτικών αγώνων στην περιοχή μας. Οι κάτοικοι του Μαϊμουλίου, με καθοδηγητή το νεαρό τότε φοιτητή της νομικής συντοπίτη μας Δημήτριο Χατζηγιάννη, έλαβαν μέρος σε όλες τις συγκεντρώσεις με αποκορύφωμα την αθρόα συμμετοχή τους  στο συλλαλητήριο της 6ης Μαΐου 1910 στην κεντρική πλατεία της Λάρισας. Επακολούθησαν τα αιματηρά γεγονότα στο σταθμό του Κιλελέρ και Τσουλάρ, συλλήψεις 30 Λαρισαίων πρωταγωνιστών του αγώνα, μεταξύ των οποίων και 6 κατοίκων του Μαϊμουλίου, η δίκη τους στο Κακουργοδικείο της Λαμίας και η αθώωσή τους. Από τότε το Κιλελέρ έμεινε εθνικό σύμβολο των σκληρών αγώνων και των θυσιών του Έλληνα αγρότη.9

Η πρώτη ουσιαστική εκδήλωση ενδιαφέροντος για τη λύση του αγροτικού προβλήματος εκφράστηκε από την Κυβέρνηση Ελευθερίου. Βενιζέλου το Μάιο του 1917. Οριστική, όμως, λύση δόθηκε από την επαναστατική Κυβέρνηση του Ν. Πλαστήρα με την αριθ.1 απόφασή της το 1923. Τότε απαλλοτριώθηκε και το τσιφλίκι της Χάλκης.

Το 1912 καταργήθηκαν οι δήμοι του 1883 και ιδρύθηκαν οι κοινότητες. Το 1913 το Μαϊμούλι μόνο του αποτέλεσε ξεχωριστή κοινότητα. Μετά τους νικηφόρους βαλκανικούς πολέμους του 1912-1913 η ελληνική κυβέρνηση ζήτησε από τις τοπικές κοινωνίες να προτείνουν για τα χωριά τους ελληνικά ονόματα, τα οποία θα αντικαταστούσαν τα οθωμανικά. Το 1914 ο βουλευτής και συντοπίτης μας Δημήτριος Χατζηγιάννης, με τη συνδρομή του τότε εφόρου αρχαιοτήτων Θεσσαλίας Απόστολου Αρβανιτόπουλου, πρότεινε και έγινε αποδεκτό από τους κατοίκους του χωριού το όνομα Χάλκη, η οποία ήταν μία από τις αρχαίες κώμες που βρισκόταν μεταξύ της Λάρισας και των Φερών (Βελεστίνο).

Πράγματι, ο Στέφανος Βυζάντιος μας διέσωσε ένα απόσπασμα του ιστορικού Θεόπομπου, ο οποίος εξιστορεί τη συμμαχία των Αλευάδων, ηγεμόνων της Λάρισας, με το Φίλιππο Β΄, βασιλιά της Μακεδονίας, εναντίον της δυναστείας των ταγών των Φερών, στο οποίο απόσπασμα αναφέρει τη κώμη (χωριό) Χάλκη. Στο απόσπασμα αναφέρονται τα εξής:

Χάλκη … λέγεται και στο πληθυντικό Χάλκαι. Την αναφέρει ο Θεόπομπος στο πρώτο και στο τρίτο βιβλίο του έργου του Φιλιππικά. Λέει ότι: …ακόμα πολέμησε μαζί του έχοντας ως βάση τις Χάλκες της Λάρισας.10 Να σημειώσουμε ακόμα ότι η ακριβή θέση της αρχαίας Χάλκης αγνοείται.

ΓΕΡΜΑΝΙΚΗ ΚΑΤΟΧΗ

Τον Απρίλιο του 1941, με την προέλαση των γερμανικών στρατευμάτων στην Ελλάδα, άρχισαν για τους Έλληνες τα δύσκολα χρόνια της κατοχής. Τις βαρβαρότητες της ιταλογερμανικής κατοχής δοκίμασε και η Χάλκη. Ήταν συχνές οι επισκέψεις των κατακτητών Ιταλών στο χωριό και η λεηλασία της περιουσίας των κατοίκων. Τα πιο σημαντικά, όμως, γεγονότα ήταν  η ανατίναξη της γέφυρας της σιδηροδρομικής γραμμής Λάρισας – Βόλου στον Ογχηστό ποταμό από αντάρτικη ομάδα, τα αντίποινα των Ιταλών με κυριότερο την πυρπόληση του έρημου από τους έγκαιρα διαφυγόντες κατοίκους χωριού, τον Απρίλιο του 1943, και το μπλόκο του χωριού από τους Γερμανούς, τον Μάρτιο του 1944, αποτέλεσμα του οποίου ήταν η σύλληψη έξι ομήρων και η θανάτωσή τους.

Η μαύρη κατοχή για το χωριό μας έληξε στις 12 Οκτωβρίου 1944, όταν οι Γερμανοί έφυγαν από την Ελλάδα αφήνοντας πίσω τους ερείπια, αφού, σε σύνολο 337 οικοδομών του 1940, καταστράφηκαν 232 οικοδομές.11

Από την 1η Ιανουαρίου του 1999, στα πλαίσια της εφαρμογής του προγράμματος «Ιωάννης Καποδίστριας», η Χάλκη αποτέλεσε δημοτικό διαμέρισμα του Δήμου Πλατυκάμπου, στον οποίο ανήκαν τα παρακάτω χωριά με έδρα τον Πλατύκαμπο : Πλατύκαμπος, Γαλήνη, Χάλκη, Γλαύκη – Νάματα, Ελευθέριο, Μελισσοχώρι, Ομορφοχώρι, Μελία και οι οικισμοί του Προδρόμου, Μοδέστου και Αναγέννησης.

Τέλος, από την 1η Ιανουαρίου 2011, με το πρόγραμμα «Καλλικράτης», αποτελεί τοπική κοινότητα του διευρυμένου νέου Δήμου Κιλελέρ, με έδρα τη Νίκαια, στον οποίο συγχωνεύτηκαν οι πρώην Δήμοι Αρμενίου, Κιλελέρ, Κραννώνα, Νίκαιας και Πλατυκάμπου.

Τα σημερινά χρόνια η Χάλκη, κτισμένη με ένα πολύ όμορφο ρυμοτομικό σχέδιο, αριθμοί 1880 κατοίκους (απογραφή 2001), κυρίως γεωργούς, κτηνοτρόφους, εργάτες και ελεύθερους επαγγελματίες. Οι κάτοικοι συμμετέχουν σε όλες τις κοινωνικές εκδηλώσεις, αγαπούν τον όμορφο και εύφορο τόπο τους και με την εργατικότητα που τους διακρίνει έχουν πετύχει την ανάπτυξη του χωριού σε όλους τους τομείς.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
1.     Βλ. κ.ι. Γαλλής, «Άτλας προϊστορικών οικισμών της ανατολικής θεσσαλικής πεδιάδας», Θεσσαλικό Ημερολόγιο, 22 (Λάρισα 1992) 188 – 191, όπου οι μαγούλες έχουν αρίθμηση Χάλκη 1 – 9.
2.     Βλ. Ιάκωβος Βγέρνστωλ, «Το οδοιπορικό της Θεσσαλίας 1779», μετάφραση, προλεγόμενα, σημειώσεις Μεσεβρινός, Θεσσαλονίκη 1979.
3.     Βλ. Κώστας Σπανός, «Μαϊμούλι, Όγχηστος, Χάλκη…», άρθρο στην εφημερίδα Ελευθερία Λάρισας, 22 Ιουλίου 2007.
4.     Βλ. William Gell, «Οδοιπορικό στη Θεσσαλία το 1805», μετάφραση από τα αγγλικά Αλέξης Γαλανούλης, σχόλια Κώστας Σπανός, Θεσσαλικό Ημερολόγιο, 47 (Λάρισα 2005) 209.
5.     Βλ. Simone Pomardi, «Ταξίδι στη Θεσσαλία το 1806», μετάφραση από τα ιταλικά Χριστίνα Πολέζε, σχόλια Κώστας Σπανός, Θεσσαλικό Ημερολόγιο, 50 (Λάρισα 2006) 39.
6.     Βλ. Θεοδόσης Κ.Σπεράντσας, τα περισωθέντα έργα του Αργύρη Φιλιππίδη, «Μερική Γεωγραφία – Βιβλίον Ηθικόν», επιμέλεια αρχ. Φιλάρετος ,Αθήναι 1978, σελ. 125.
7.     Βλ. Κάστας Σπανός, «Τα χωριά στα ανατολικά της Λάρισας το 1876 κατά το Δωρόθεο Σχολάριο», Θεσσαλικό Ημερολόγιο, 28 (Λάρισα 1995) 153.
8.     Βλ. Υπουργείον Εσωτερικών, «Πίνακες συστάσεων και εξελίξεων των Δήμων και Κοινοτήτων», 30. Νομός Λάρισας, Αθήναι 1961, 252 – 253.
9.     Βλ. Γ. Καραλικόλας, «Κιλελέρ», εκδόσεις Θουκιδίδης, Αθήναι 1983.
10.  Βλ. Δημήτρης Σακελλάρης, «Η Θεσσαλία στα αποσπάσματα του ιστορικού Θεόπομπου», Θεσσαλικό Ημερολόγιο,49 (Λάρισα 2006) 5.
11.  Βλ. Υφυπουργείο Ανοικοδομήσεως, «Πίνακες καταστροφών οικοδομών  της Ελλάδος», Αθήναι 1946, σελ. 53.

Ο σχολιασμός είναι ανενεργός.

Facebook Auto Publish Powered By : XYZScripts.com